بررسی جایگاه روستا ها در اقتصاد کشور


محور توسعه روستاها بطور سنتی کشاورزی تعریف شده، اما محدودیت منابع طبیعی در برخی از روستاها، باعث رکود اقتصادی شده و توسعه کشاورزی به توسعه اقتصادی همه روستاهای منتج نشده است. امروزه روستاها محیط مناسبی برای رشد بخش‌های غیرکشاورزی و فعالیت شرکت‌های تولیدی و خدماتی شناخته شده است این موضوع در واقع نوعی حرکت از کسب ‌وکارهای مبتنی بر منابع طبیعی به سمت کسب ‌وکارهای مبتنی بر دانش است. وضعیت جامعه روستایی ایران نشان می دهد که با افزایش سطح سواد ، دانش و مهارت‌های علمی و عملی، گرایش به اشتغال در بخش‌های سنتی اقتصاد کمتر شده و میل برای اشتغال در بخش های مدرن و خدماتی بیشتر است. مزاياي روستا در کشور باعث شده است تا در سال هاي اخير در سياست گذاري توسعه ملي توجه بيشتري را به خود جلب کرده اين روستاها  با نقاط قوت و فرصت هاي متنوع پيش رو، به لحاظ مديريتي به ويژه با مشکلات زيرساختي زيادي روبرو هستند. و غالبا از مناسبات اقتصادي و اجتماعي  برخوردارند. از اين رو نيازمند مديريت ويژه هستند ، روستاها نيز در اين زمينه ، مشکلات خاص خود را دارند؛ از اين رو، اگر برنامه ها و استراتژ يهاي مناسب در زمينه ي حل مشکلات روستا در تمامي سطوح ملي، منطق هاي و محلي اتخاذ نگردد، اين مشکلات در کشور همچنان وجود خواهند داشت.

توسعه کشاورزی به تنهایی نمی‌تواند رشد اقتصادی را در روستاهای کشور تضمین کرده و فقر را ریشه‌کن سازد و توجه به سایر بخش‌ها نیز در کنار بخش کشاورزی ضروری به نظر می‌رسد. با توجه به این نکته، تاکنون برنامه‌های متعددی با هدف توسعه روستایی در کشور به اجرا در آمده است ولی همچنان پدیده مهاجرت از روستا به شهر و فقر و مشکلات روستائیان ادامه دارد و تعدادی از روستاهایی که نزدیک شهرهای بزرگ قرار دارند، نیز رشد کرده و تبدیل به شهر شده‌اند ( امیرانی ، 1388). بدین ترتیب جمعیت روستانشینان روز به روز کاهش می‌یابد و با کاهش جمعیت، از میزان تقاضا برای کالاها و خدمات نیز کاسته می‌شود. این امر رکود اقتصادی را در روستاها به دنبال دارد. از چند سده اخیر و با رشد پرشتاب صنعت و فناوری در جهان، عقب‌ماندگی مناطق روستایی بیشتر عیان گردیده است. از آن‌جاییکه عموماً روستاییان نسبت به شهرنشینان دارای درآمد کمتری هستند و از خدمات اجتماعی ناچیزی برخوردار هستند، اقشار روستایی فقیرتر و آسیب‌پذیرتر محسوب می‌شوند که بعضاً منجر به مهاجرت آنان به سمت شهرها نیز می‌شود. علت این امر نیز پراکندگی جغرافیایی روستاها، نبود صرفه اقتصادی برای ارایه خدمات اجتماعی، حرفه‌ای و تخصصی‌ نبودن کار کشاورزی (کم‌بودن بهره‌وری)، محدودیت منابع ارضی (در مقابل رشد جمعیت)، و عدم ‌مدیریت صحیح مسؤولان بوده است. به همین جهت، برای رفع فقر شدید مناطق روستایی، ارتقای سطح و کیفیت زندگی روستاییان، ایجاد اشتغال و افزایش بهره‌وری آنان، تمهید ”توسعه روستایی“ متولد گردید(میرزاامینی، 1382).

 امروزه با توجه به رشد بي سابقه کلان روستاها در کشورهاي در حال توسعه و به دنبال آن ظهور مسائل و مشکلات فراوان عده اي از محققان پيشنهاد کردند که برنامه ريزي هاي توسعه بر اساس تأکيد بر تقويت روستاها در امر توسعه معتقد هستند که با تقويت روستا مي توان توسعه را به ساير قسمت هاي منطقه تزريق نموده و به نوعي تعادل و توازن را در سطح منطقه ايجاد نمودهدف اصلي در اين پايان نامه بررسي نقش روستاها در توسعه منطقه اي مي باشد.و اينکه چگونه مي توان با جلوگيري از مهاجرت ها به سمت شهر ها و به دنبال آن کاهش تمرکز زدايي توسعه را در سراسر منطقه ايجاد نمود.توزيع فضايي جمعيت در کشورهاي جهان به خصوص در کشورهاي درحال توسعه ، عدم تعادل در شبکه ي استقرار جمعيت و بهره برداري از منابع سرزمين را نشان مي دهد . دردهه هاي اخير اين عدم تعادل شدت بيشتري يافته است وکشورهاي مختلف هر يک به فراخور حال خود راه حل هايي در جهت رفع آن برگزيده اند و به دنبال خطوطي براي توسعه ي آتي خود هستند. اما آنچه پر اهميت مي نمايد اين که برنامه هايي با هدف ارتقاءشرايط کيفي و کمي تدوين مي شود، اغلب با کاميابي مواجه نمي گردد(نظريان ،١٣٨٦ : ٣٤) روستاها نیز همچون شهرها، مملو از فرصت‌های جدید و کشف‌نشده هستند که کشف و بهره‌برداری به‌موقع از این فرصت‌ها و ایجاد کسب‌ وکارهای جدید و رقابت‌پذیر بر مبنای آن، می‌تواند مزایای اقتصادی چشمگیری برای روستاییان به همراه آورد (زیاری ، 1387). اختلاف شرايط ناحيه اي و سياست اداري به اين مسائل دامن زده، ولي سياست اقتصادي عامل مهمي در توزيع نامتعادل روستاها مي باشد(نظريان ،١٣٧٣: ١٥)  روستاهای غرب کشور اغلب فاقد امکانات و زيربناهاي لازم مي باشد و توسعه اقتصادی این روستاها مستلزم آن است که منابع محدود به جاي صرف در راه توليد به مصرف امور حاشيه اي و جنبي توليد برسد به دليل آنکه بافت اقتصادي اغلب اين روستاها مبتني بر کشاورزي و دامداری بوده، ممکن است توسعه صنعتي اين روستاها بدون تقويت درآمد بخش کشاورزي به اين بخش ها ، لطمه بزند. بنابراين جایگاه اقتصادی این روستاه متنوعي بوده که به طور عمده درارتباط با رفع نيازهاي محلي و ايجاد اشتغال مفيد می باشد و بخش مدرن نيز با تحرک اقتصادي خود ميتواند در اين راستا، نقش فعالي در این روستاها ايفا کند. آيا روستاها غرب کشور هم در عين مشکلاتي که دارند از نظر زيرساختي مي توانند در توسعه اقتصادي منطقه اي موثر واقع شود و مزاياي خوب و موثري داشته باشند؟ 


تعريف توسعه روستايي

تاكنون تعاريف زيادي درباره توسعه روستايي مطرح شده است. بنا بر تعريف، توسعه روستايي، جزئي از برنامه  هاي توسعه هر كشور مي  باشد كه براي دگرگون سازي ساخت اجتماعي- اقتصادي جامعه روستايي بكار مي  روند.  

اينگونه برنامه  ها را كه دولت  ها و يا عاملان آنان در مناطق روستايي پياده مي  كنند، دگرگوني اجتماعي براساس طرح و نقشه نيز مي  گويند.

اين امر در ميان كشورهاي جهان سوم كه دولت  ها نقش اساسي در تجديد ساختار جامعه به منظور هماهنگي با اهداف سياسي و اقتصادي خاصي به عهده دارند، مورد پيدا مي  كند. از سوي ديگر توسعه روستايي را مي توان عاملي در بهبود شرايط زندگي افراد متعلق به قشر كم درآمد ساكن روستا و خودكفاسازي آنان در روند توسعه كلان كشور دانست ( خزائی قورژدی ، 1396). بنا بر تعریف معاونت توسعه روستايي کشور، فرآيندي همه جانبه، مستمر، موزون، درونزا، توانمندساز، فراگير، تحول  آفرين، باورآفرين، رشد دهنده و متکي بر مشارکت و خود باوري روستائيان بود، که در چهارچوب آن ظرفيت  ها و توانايي  هاي فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي جوامع روستايي براي رفع نيازهاي اساسي مادي و معنوي و کنترل موثر بر نيروهاي شکل دهنده نظام سکونت محلي ( اکولوژيکي، فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي، نهادي و سرزميني) و توسعه سرمايه انساني با بهره گيري از فرصت  هاي دروني در روستاها رشد و تعالي مي  يابد.

تمامی جوامع روستایی با معضل بیکاری به نوعی دست به گریبان هستند و ابعاد این معضل، بخش‌های اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی را نیز متاثر ساخته است. این معضل بعنوان یکی از مهمترین مشکلات  اقتصادی و اجتماعی روستاها مطرح می‌باشد. در حال حاضر، ایجاد فرصت های شغلی جدید در مناطق روستایی کشور از اهمیت دو چندانی برخوردار است. زیرا علاوه بر آمار بالای بیکاری در روستاها، (سالانه بالغ بر 550 هزار نفر نیروی کار جدید به بازارکار روستاها عرضه می‌شود(مرکز آمار ایران)) کشور با معضل مهاجرت روستائیان به شهرها، بخصوص به شهرهای بزرگ مواجه است که این امر خود پیامدهای منفی زیادی در زمینه های مختلف اقتصادی، اجتماعی، زیست محیطی و امنیتی دارد. همچنین جوان‌گزین و نخبه‌گزین بودن مهاجرت‌های روستایی از جمله عواملی است که فرآیند توسعة درون‌زا و روند بهبود شرایط زندگی در روستاها را مختل می سازد (آسایش ، 1374).


نقش و اهميت توسعه روستايي

نظر به جايگاهي که روستا و روستانشين در پويايي اقتصاد کشور، از قبيل کمک به رشد اقتصادي، کنترل نرخ تورم، افزايش نرخ اشتغال و فعاليت دارد – به طور ويژه در توليد کالاهاي اساسي و استراتژيک نيز موثر است- مي  تواند بستر مناسبي براي توليدات کشاورزي، دامي، صنعتي و خدماتي، حفظ محيط زيست و امنيت، هنجارهاي فرهنگي و اجتماعي، حراست و نگهباني مرزها را فراهم نمايد. از طرفي ظرفيت جمعيت 21 ميليون نفر ساکن در اين مناطق با اتخاذ تدابير صحيح و مدبرانه زمينه شکوفايي و توسعه پايدار مناطق روستايي و به تبع آن کشور را به همراه خواهد داشت.

شناخت دقیق مسایل مربوط به روستاهای ایران از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. زیرا ریشه تمامی مشکلات و مسائل عقب ماندگی مثل فقر گسترده، نابرابری در حال رشد، رشد سریع جمعیت و بیکاری فزاینده، در مناطق روستایی قرار دارد ( امیرانی ، 1388).یکی از اهداف کلان توسعه در اغلب کشورها و از جمله کشور ما، کاهش بیکاری و توسعه فعالیت  های شغلی است. توسعه و عمران روستایی در چند دهه اخیر همواره یکی از دغدغه  های اصلی توسعه در ایران و اکثر کشورهای در حال توسعه بوده است. در بسیاری از کشورها، توسعه روستائی به مثابه راهبردی با اهمیت برای تامین نیازهای اساسی و توزیع بهینه منافع ناشی از توسعه ملی تلقی شده و بدین منظور با شیوه‌های متعدد، الگوهای متنوعی برای توسعه روستایی تجربه شده که عمدتا دستاوردهای مطلوبی نداشته و هنوز سهم جوامع روستایی جهان سوم از توسعه و پیشرفت بسیار اندک است و اکثر فقرای این کشورها یا در روستاها بسر می  برند و یا شهرنشینانی عمدتا حاشیه نشین با منشاء روستایی بوده  اند.

بانک جهانی سرانجام به این باور رسیده که توسعه روستایی، راهبردی برای بهبود زندگی اجتماعی و اقتصادی روستاییان فقیر و تلاشی همه جانبه برای کاهش فقر است که این امر با افزایش تولید و ارتقاء بهره  وری در محیط روستائی میسر می  گردد. توسعه روستایی یا نوین  سازی جامعه روستایی بایستی این جامعه را از انزوای سنتی بیرون آورده و با اقتصاد ملی عجین سازد. به همین جهت توسعه روستائی تلاشی فراگیر است که به محدوده یک بخش خلاصه نمی‌شود و کلیه بخش  ها و زمینه  های اجتماعی، اقتصادی، فیزیکی و ... توسعه را در بر می گیرد. ( هدایتی دزفولی ، 1392).

در ایران اگر چه از ابتدای قرن حاضر تلاش  های پراکنده ای برای توسعه روستایی آغاز شده و در تدوین برنامه‌های عمرانی کشور نیز تا حدودی مورد توجه قرار گرفته اما تغییر و تحول در جامعه روستایی ایران با انقلاب اسلامی ابعاد گسترده و عمیقی یافته‌ است. هر چند به تناسب دگرگونی  ها بر مسائل و چالش  های توسعه روستایی نیز افزوده شده، بطوری که امروزه علاوه بر آن که بسیاری از مسائل دیرینه کماکان بجای مانده، چالش  های نوینی نیز سر بر آورده‌اند.

تاکنون راه حل  های متفاوتی برای مقابله با بیکاری، توسعه فعالیت شغلی و توسعه روستایی ارایه شده است. به نظر والتر گالنسون عامل اصلی بیکاری در کشورهای در حال توسعه این است که زمین نمی تواند جمعیت روز افزون روستاها را به کارگیرد و احتمال زیادی وجود دارد که اتوماسیون در آینده بسیار نزدیک موجب تنزل مطلق اشتغال در صنایع تولیدی شود. علاوه بر آن علیرغم اینکه صنایع کوچک تولیدی و صنایع دستی آماده استفاده وسیع از نیروی انسانی است، اما این استراتژی با مشکل رقابت در بازار فروش مواجه است( قره نژاد ، 1385).

مایکل تودارو برای اشتغال استراتژی جامع تدوین کرده و راه حل نهایی مساله بیکاری شهری را بهبود محیط روستایی می داند. اما در ایران عمران و توسعه روستایی به مقوله  ای سهل و ممتنع تبدیل گشته است.

سهل، زیرا روستاها هنوز بخش عمده ای از جمعیت را در خود جای داده  اند، نقشی قابل توجه در تامین امنیت غذایی و تولید ایفا می  کنند و آماده پذیرش وظایفی جدی تر در اقتصاد کشور هستند و ممتنع، زیرا این مناطق فاقد اسناد مدیریتی در سطوح مختلف هستند و در نظام برنامه  ریزی، تصمیم  سازی و تصمیم  گیری کشور جایگاهی قابل اعتنا ندارند و نسبت به توسعه آنها اعتقادی بنیادین وجود ندارد. یکی از خلاء-های اساسی روستاهای ایران، کمبود مطالعات و تحقیقات و ضعف شناخت در مورد آنهاست. بنابراین با توجه به پیچدگی مناطق روستایی نیاز عمیق به شناخت افزونتر آنها به منظور اتخاذ تصمیمات آگاهانه آشکار می‌شود. در ایران به عنوان یکی از مراکز اولیه و مهم تمدن بشری، برنامه  ریزی و توسعه به مفهوم کلی و عمومی آن سابقه زیادی دارد.


ویژگی‌های جامعه روستایی ایران

روستا بعنوان بخش بزرگی از نظام اجتماعی و جمعیتی کشور که در آن تعداد کثیری از عوامل انسانی مولد سکونت دارند محسوب می شود در روستاها عوامل و منابع ارزشمندی اعم از عوامل انسانی و منابع طبیعی و اقتصادی بعنوان ذخایر استراتژیک کشور وجود دارد که در پیشرفت جامعه نقش مهمی ایفا می کنند.  نقش و اهمیت فراورده ها و تولیدات روستایی در رفع نیازهای رو به تزاید جامعه درخور توجه می باشد نظیر تولید محصولات کشاورزی، زراعی، دامی و صنایع تبدیلی که نقش بی بدیل و منحصر بفرد است(مهدوی، 1377). برای جامعه اقتصادی ما بسیاری از دستاوردهای روستائیان نقش استراتژیک داشته و اهرم قابل اتکایی در پشتیبانی از نظام اقتصادی کشور در عرصه جهانی از طریق صادرات و ورود کالاهای ملی به بازارهای پرظرفیت جهانی بوده، یعنی درحقیقت شناسه قدرت اقتصادی کشور در نزد جهانیان تلقی گردیده مضافاً اینکه تکیه براقتصاد تک محصولی نفتی را تقلیل می دهد. فعال سازی ساکنان روستاها در ایران می تواند کمک شایان توجهی به تامین امنیت اجتماعی نموده و باعث کاهش حجم زیاد ناملایمات اجتماعی گشته و منجر به کاهش پدیده " مهاجرت روستا - شهری" شود. ایجاد و راه اندازی کسب وکارها مانند کسب وکارهای خانوادگی و گروهی در روستاها بدلیل وجود پیوندهای قوی اجتماعی و روحیه بالای مشارکت و تعاون در روستاها بالاتر از شهرهاست روحیه کار و تلاش و مسئولیت پذیری و التزام و تعهد به پیشرفت درمیان جمعیت روستایی بیشتر از شهرنشینان وجود دارد )قره نژاد ، 1385).

 

در منابع مختلف، تعاريف گوناگوني از روستا شده است، كه يكي از تعاريف كه هم جامع به نظر مي  رسد و هم مي توان با توجه به شرايط امروزي از يك روستا ياد كرد اين است: كه روستا عمدتا يك واحد همگن طبيعي، اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و كالبدي است كه از يك مركز جمعيت و محل كار و سكونت ( اعم از متمركز، پيوسته و يا پراكنده) با حوزه و قلمرو معين ثبتي و يا عرفي تشكيل مي  شود و اكثريت ساكنان شاغل دائمي آن به طور مستقيم و يا غيرمستقيم به يكي از فعاليت  هاي اصلي زراعي، باغداري، دامداري، صيادي، صنايع روستايي و يا تركيبي از اين فعاليت  ها اشتغال دارند و از آن ارتزاق مي  نمايند و پيوند فرهنگي و اجتماعي عميقي ما بين جامعه آن برقرار است  (جهانگرد ، 1395). تعريف معاونت توسعه روستايي و مناطق محروم کشور عبارت است : روستا يک واحد توليدي، فرهنگي، خدماتي، سکونتي و قضايي است که در هر کشور طبق تعاريف قانوني جمعيت مشخصي را در بر مي  گيرد.


 توسعه پايدار روستايي

توسعه  ای که در مناطق روستایی بیشتر مورد نظر بوده و لازم است تا برنامه‌ریزان روستایی مدنظر داشته باشند  

هدف  های استراتژی توسعه روستایی، ایران متکی بر اصل  های زیر است:

۱) کاهش شدت جریان مهاجرت روستاییان به شهر، بنحوی که مهاجرت روستایی رابطه معقول و متعادلی با توسعه خدمات، صنعت و کشاورزی پدید آورد.

۲) تمرکز یافشرده کردن جمعیت در محیط روستایی، جهت پدید آوردن مراکز روستایی بزرگتر تا روستاییان بتوانند تحت پوشش شبکه خدمات قرار گرفته و در عین حال پوشش کافی جمعیتی برای استقرار صنایع در محیط روستایی فراهم آید.

۳) انتظام بخشیدن به زراعت و دامداری در محیط روستا

۴)تقویت کردن و تنوع بخشیدن به اشتغال غیر کشاورزی در محیط روستا

۵) توسعه تعاونی  های زراعی و دامداری در میان روستاییان

۶) توسعه اراضی اشباع در چارچوب نظام تعاونی جهت بالا بردن میزان تولید ( صاحبی ، 1394 ).

بنابراین باید برای رسیدن به توسعه روستایی، خصوصا توسعه پایدار روستایی توجه به تعریف و اهداف توسعه و همچنین بکارگیری استراتژی  هایی که برای توسعه روستایی در ایران درنظرگرفته شده لازم است. ضمناً در استراتژی  های فوق باید به مسئله پایداری توسعه روستایی نیز دقت لازم صورت گیرد.

آنچه امروزه در مورد توسعه در مناطق روستایی مطرح است، توسعه پایدار روستایی است. توسعه پایدار توسعه ای است که بتواند نیازهای کنونی بشر را تامین کند بدون آن که توانهای محیطی و زیستی نسل های آینده را در تامین نیازهایشان به مخاطره اندازد( جان بری، ۱۳۸۰، ۲۸۲). هدف اصلی توسعه پایدار، تامین نیازهای اساسی، بهبود و ارتقا سطح زندگی برای همه، حفظ و اداره بهتر اکوسیستم ها و آینده ای امن تر و سعادتمندانه‌تر است.

توسعه ای که در مناطق روستایی بیشتر مورد نظر بوده و لازم است تا برنامه‌ریزان روستایی مد نظر داشته باشند به شرح زیر است.

۱) توسعه باید «تغییری» در جهت بهبود شرایط زندگی برای اکثریت مردم باشد.

۲) مردمی که از توسعه سود می برند باید بیشتر از مردمی باشند که از آن متضرر می شوند.

۳) توسعه باید دست کم مردم را نسبت به تامین حداقل نیازهای زندگیشان یا نیازهای ضروری زندگیشان مطمئن سازد.

۴) توسعه باید با نیازهای مردم هماهنگی و مطابقت داشته باشد.

۵) توسعه باید باعث تشویق خود اتکایی شود.

۶) توسعه باید بهبود طولانی و مستمر را به ارمغان آورد.

۷) توسعه نباید باعث تخریب محیط زیست طبیعی باشد

هدف های استراتژی توسعه روستایی ، ایران متکی بر اصلهای زیر است:

۱) کاهش شدت جریان مهاجرت روستاییان به شهر، بنحوی که مهاجرت روستایی رابطه معقول و متعادلی با توسعه خدمات، صنعت و کشاورزی پدید آورد.

۲) تمرکز یافشرده کردن جمعیت در محیط روستایی ، جهت پدید آوردن مراکز روستایی بزرگتر تا روستاییان بتوانند تحت پوشش شبکه خدمات قرار گرفته و در عین حال پوشش کافی جمعیتی برای استقرار صنایع در محیط روستایی فراهم آید.

۳) انتظام بخشیدن به زراعت و دامداری در محیط روستا

۴) تقویت کردن و تنوع بخشیدن به اشتغال غیر کشاورزی در محیط روستا

۵) توسعه تعاونی های زراعی و دامداری در میان روستاییان

۶) توسعه اراضی اشباع در چارچوب نظام تعاونی جهت بالا بردن میزان تولید (آسایش،۱۳۸۰،۹).

بنابراین باید برای رسیدن به توسعه روستایی، خصوصا توسعه پایدار روستایی توجه به تعریف و اهداف توسعه و همچنین بکار گیری استراتژیهایی که برای توسعه روستایی در ایران درنظرگرفته شده لازم است. ضمنا در استراتژیهای فوق باید به مسئله پایداری توسعه روستایی نیز دقت لازم صورت گیرد. 

● ضرورت توسعه روستایی

 چرا توسعه روستایی همچنان حائز اهمیت است؟

در برخی محافل، توسعه روستایی موضوعی منسوخ شده تلقی می شود این بدان معنی نیست که از شیوع یا شدت فقر روستایی در کشور های جهان سوم در سال های اخیر کاسته شده است. بلکه در بخش های بزرگی از جهان این موضوع کاملا بر عکس است.و دلیل آن این است که در طی ده تا پانزده سال گذشته اولویت های دولت ها و الگو های بسیاری از کارگزاری های کمک کننده در حال تغییر بوده است. بانک جهانی، بر اساس تعریف محافظه کارانه اش، تعداد افرادی را که در کشورهای جهان سوم همچنان در فقر بسر می برند و با فلاکت و ناامنی ناشی از فقر دست به گریبان اند را بیش از یک میلیارد نفر برآورد می کند، در بسیاری از کشورها بخصوص در جنوب صحرای آفریقا و جنوب آسیا، روستایبان فقیر نیمی از کل جمعیت را تشکیل می دهند.

در طی دهه ۱۹۷۰، الگوهای غالب در میان کارگزاری های یاری دهنده، توسعه بر کاهش فقر متمرکز بود، با اذعان به اینکه اکثریت خانواده ها، به خصوص در نواحی روستایی، عمدتا از منافع رشد اقتصادی کلان بی نصیب بودند. بالا بردن سطح قابلیت ها و آسایش فقرا می توانست آنها را بیشتر در شکل دهی اقتصاد و جامعه شان سهیم کند. بر این اساس انتظار می رفت که به طرح‌های دولتی و موردنظر حامیان نیازهای اولیه، توجه شده و میزان بهره وری این اکثریت فراموش شده افزایش یابد. توجه خاص به فقرزدایی در دهه ۱۹۸۰ تحت الشعاع فرمول نئوکلاسیکی قرار گرفت.


 ضرورت توسعه روستايي

چنانکه می دانیم اقتصاد کشور های جهان سوم از جمله کشور ما اغلب بر تولیدات کشاورزی متکی است. و فعالیتهای کشاورزی هم، غالبا در روستاها انجام می شود. لذا از یک طرف به خاطر بهبود بخشیدن به روشهای سنتی تولیدات کشاورزی و بهره برداری بهینه از زمین و منابع تولید و توزیع محصولات کشاورزی و از سوی دیگر تخفیف گرسنگی و محو فقر و از طرف دیگر به منظور نو سازی اجتماعی و فرهنگی روستاها که خود منبعث از توجه به مسائل انسانی و ضرورت های سیاسی است، موضوع توسعه روستایی و اهمیت آن آشکار می گردد. برای همین هم هست که گفته اند مشکلات آینده جهان سوم اعم از بیکاری، فقر، کمبود درآمد، گرسنگی، کمبود تولید و غیره باید در روستاها حل و فصل گردد. بنابراین توسعه روستایی به خاطر حل مشکلات مزبور و مخصوصا برآوردن نیازهای اساسی مردم روستایی از اهمیت و اولویت خاصی برخوردار است.بررسی ضرورت های توسعه روستایی یک بحث کلی و دامنه داری است که نمی توان آن را در چند صفحه خلاصه کرد. لذا ما در اینجا تا حد امکان به بررسی آن می پردازیم.

بطور کلی ضرورت توجه به توسعه روستایی ناشی از عوامل زیر است:

۱) توسعه کشاورزی 

۲) توزیع بهینه جمعیت

۳) استفاده از ظرفیت های تولیدی

۴)باز سازی ظرفیت های تولیدی

۵)باز سازی اقتصاد کشور

۶)عدالت اجتماعی، رفع فقر و محدودیتهای اجتماعی.

توسعه با شرایطی همراه است که عبارتند از:

۱)میزان زیاد و پایدار پس اندازهای داخلی

۲) سرمایه گذاری بخش عمده ای از آن پس اندازها در صنایعی که به جای فناوری‌های کار اندوز از فناوری‌های کاربر بهره می‌گیرند 

۳) میزان نسبتاً کم رشد جمعیت

در بیشتر کشورهای کمتر توسعه یافته کنونی، معدودی از این شرایط وجود دارد. میزان پس اندازها معمولا پایین است، و پس انداز ها نه برای تولید صنعتی بلکه برای زمین، اموال غیر منقول شهری یا تجارت سرمایه گذاری می شوند.و سرمایه های داخلی به میزان قابل ملاحظه ای به مکان های امن در کشور های صنعتی در آن سوی مرزها سرازیر می شود.

 

ضرورت و اهمیت توسعه روستایی در ایران با توجه به جایگاه، اهمیت و نقش جامعه روستایی و مسائل و مشکلاتی که این جامعه با آن مواجهه است و همچنین با توجه به شرایط کشور کاملا روشن و آشکار است.طبق آخرین سرشماری جمعیت ایران در سال ۱۳۸۵، حدود ۵ /۳۱ درصد از جمعیت کشور که معادل ۲۲۲۲۷۷۷۱ نفر است، در محیط روستایی زندگی می کنند (مرکز آمار ایران ۱۳۸۵ ، سرشماری نفوس و مسکن). هر چند که از ابتدای قرن اخیر بویژه از میانه این قرن به تدریج از سهم جمعیت روستایی کاسته شده و شهرنشینی گسترش یافته اما با توجه به آمار ارائه شده هنوز یک سوم جمعیت ایران در روستاها زندگی می کنند. 


توسعه با شرایطی همراه است که عبارتند از:


۱)میزان زیاد و پایدار پس اندازهای داخلی

۲)سرمایه  گذاری بخش عمده  ای از آن پس اندازها در صنایعی که به جای فناوری‌های کار اندوز از فناوری‌های کاربر بهره می‌گیرند

۳) میزان نسبتاً کم رشد جمعیت

در بیشتر کشورهای کمتر توسعه یافته کنونی، معدودی از این شرایط وجود دارد. میزان پس اندازها معمولا پایین است، و پس انداز ها نه برای تولید صنعتی بلکه برای زمین، اموال غیر منقول شهری یا تجارت سرمایه  گذاری می  شوند. و سرمایه  های داخلی به میزان قابل ملاحظه  ای به مکان  های امن در کشورهای صنعتی در آن سوی مرزها سرازیر می  شود.

ضرورت و اهمیت توسعه روستایی در ایران با توجه به جایگاه، اهمیت و نقش جامعه روستایی و مسائل و مشکلاتی که این جامعه با آن مواجهه است و همچنین با توجه به شرایط کشور کاملا روشن و آشکار است.

رشد بی  وفقه جمعیت در نواحی روستایی نیروی کار جوانی را بوجود آورده است که با توجه به فناوری -های مورد استفاده و نظام  های رایج اجاره  داری زمین و سازمان دهی تولید، بسیار بیشتر از تعدادی است که بتوان به طور مولد در اقتصاد روستایی به کارگمارد. پیامدهای این روندها را می  توان در محله  های فقیرنشین، حلبی آبادها و سکونتگاه  های غصبی در نواحی شهری که روز به روز در حال گسترش هستند در جای جای جهان سوم مشاهده کرد. در آنجا کارگران بیکاری که از نواحی روستایی آمده اند نا امیدانه در جستجوی هر نوع کاری ( بیشتر در بخش غیر رسمی) هستند. روستائیان فقیر در بسیاری موارد با سوء تغذیه و مشکلات حاد بهداشتی دست به گریبان  اند و گاه تعصبات نژادی باعث می شود که اغلب در مناطق دور افتاده و مجزا زندگی کنند و دسترسی محدودی به منابع تولید داشته باشند.

جايگاه اشتغال در توسعه روستايي

سكونت بيش از سه ميليارد نفر از جمعيت جهان در نواحي روستايي و مواجه بودن بيش از 2/ 1 ميليارد نفر با فقر مطلق كه ادامه حيات آنها را  تهديد مي  كند توجه ويژه به فقرزدايي از نواحي روستايي و اشتغالزايي را در روستاها  ضرورتي اجتناب ناپذير مي  نمايد ( نظریان ، 1386).

فقر جهاني و اثرات جانبي جهاني شدن از جمله توزيع نابرابر درآمد كشورها كه جزء اصلي ترين چالش -هاي كشورهاي درحال توسعه محسوب مي شود، مردم روستاها را با آسيب  ها و صدمات اقتصادي و اجتماعي زيادي مواجه ساخته كه امروزه مهاجرت از روستا به شهر، وجود ميزان بالايي از كار كودكان در روستاها، تبعيض عليه كار زنان و كارگران روزمزد و سيار در روستاها و بخش كشاورزي، عدم تامين اجتماعي مورد نياز و امنيت پايين شغلي از نمونه آسيب  هاي مذكور به شمار آمده و موجب تشديد فقر و نابربري در روستاها مي  شوند.

كمبود درآمد عامل مهمي است كه اگر براي آن چاره  اي انديشيده نشود، اجازه نمي  دهد طرح  هاي توسعه روستايي به ثمر بنشيند. افزايش جمعيت روستاييان (مقدار مطلق)، بيكاري(كامل يا فصلي)، بهره وري پايين افراد و منابع، عدم جذابيت براي سرمايه گذاري و ضعف فضاي كسب و كار برخي از عوامل مؤثر در كمبود درآمد روستاييان است.

تمركز روي بخش  هاي مختلف روستايي به خصوص براساس پيش  بيني  هاي سازمان بين  المللي كار كشاورزي(ILO) موجب پيشرفت روستاها وكاهش فقر خواهد شد. بخش كشاورزي مي تواند محرك توسعه اقتصادي غذا، سوخت، فيبر و ساير نيازمندي  هاي مرتبط بخش  هاي ديگر اقتصادي به ويژه بخش صنعت باشد. از سوي ديگر موفقيت در توسعه بخش  هاي روستايي نيازمند فرايندهاي اجتماعي – اقتصادي درسطوح محلي، ملي و بين  المللي است، كه متغيرهاي كلان اقتصادي از جمله آرامش و ثبات سياسي، برنامه  هاي اقتصادي كارآمد، حكمراني خوب و آموزش نيروي انساني از پيش نيازهاي اساسي آن به شمار مي  رود. از آنجا كه راه حل نهايي مساله بيكاري شهري و تراكم جمعيت در شهرها و كشورهاي در حال توسعه، بهبود محيط روستايي، برقراري تعادل مناسب ميان فرصت هاي اقتصادي موجود در مناطق شهري و روستايي و افزايش سطح زندگي روستاييان از راه افزايش سطح درآمد آنها مي باشد، بديهي است در سايه ارايه خدمات آموزشي و ترويجي به اعضاي جوامع روستايي و در صورت افزايش اطلاعات فني آنان، اصول و فنون برتر توليد به وسيله روستاييان انتخاب مي  شود و از عوامل و منابع اقتصادي توليد، به شكل مطلوب استفاده مي  گردد، بدين ترتيب ايجاد اشتغال مي  تواند از طريق بهبود كيفيت زندگي، توزيع مناسب درآمد و بهره برداري بهينه از منابع نقش مهمي در توسعه روستايي داشته باشد  ( صنایع روستایی ایران ، 1382).


  نقش توسعه روستايي در توسعه ملي

اساساً حوزه  های روستایی به عنوان قاعده نظام از نظر سکونت و فعالیت ملی، نقش مهمی در توسعه ملی ایفا می‌کنند، چرا که توسعه پایدار سرزمین در گرو پایداری نظام روستایی به عنوان زیر نظام تشکیل دهنده نظام سرزمین است، و پایداری فضاهای روستایی در ابعاد مختلف می  تواند نقش موثری در توسعه منطقه  ای و ملی داشته باشد. حال اگر به دلایلی در روند پیشرفت و توسعه فضاهای روستایی وقفه  ای ایجاد شود، به گونه  ای که نظام روستایی قادر به ایفای نقش سازنده خویش در نظام ملی و سرزمینی نباشد، در آن صورت آثار و پیامدهای مسایل روستایی در حوزه  های شهری و در نهایت در کلیت سرزمین گسترش می  یابد.

از این رو باید به این موضوع اذعان نمود که توسعه پایدار و یکپارچه ملی معطوف به توسعه پایدار در سطوح منطق ه ای، شهری و روستایی است. متاسفانه شواهد و تجربیات نشان می  دهد که به حق و وظیفه توسعه جوامع و فضاهای روستایی، به تناسب سهم، جایگاه و کارکرد آن در اقتصاد ملی، کم توجهی شده و حوزه  های روستایی در شرایطی کاملا نابرابر از جهت دسترسی به فرصت  ها و منافع حاصل از رشد و توسعه قرار نگرفته  اند. از این رو تعدیل نابرابری‌های اجتماعی – اقتصادی و سرزمینی در جهت بالندگی جوامع روستایی و تسهیل رشد و ارتقای این جوامع، ضرورتی اساسی و اجتناب ناپذیر محسوب می  شود.

توسعه یک ناحیه روستایی باید در چارچوب کلی سیاست  های ملی طراحی گردد. چراکه این مسئله نشانگر پیوستگی توسعه روستایی و توسعه ملی است. از سویی چون روستاها کانون تولیدات زراعی هستند تاکید بر دانش روز، یکپارچه شدن اراضی، بالا بردن بهره  وری و راندمان هیچ منافاتی با یکدیگر ندارد. و با این رویکرد، می  توانیم غذای مردم را که یکی از مسائل اساسی کشور است، تامین نماییم. تکیه بر واردات مواد غذایی، که قیمت آن در نوسان است و ممکن است که هر لحظه گرانتر شود، عاقلانه نیست و با توجه به حذف حمایت  ها و یارانه  های تولیدی و صادراتی سایر کشورهای تولید کننده محصولات مواد غذایی که طبق آموزه  های سازمان تجارت جهانی صورت می  پذیرد، واردات مواد غذایی در آینده باعث افزایش رشد منفی تراز پرداخت ه ای کشور خواهد شد و در نتیجه قیمت محصولات غذایی گران تر می شود. که تحمل این امر بسیار مشکل است. ( مافروخی ، 1392).

اما اگر بتوانیم توسعه ملی را طوری سامان دهیم که اهمیت ویژه  ای به کشاورزی، روستا و تولید داده شود، می  توانیم باعث ارتقاء دانش فنی و بومی کردن آنها در کانون  های تولید و روستاها شویم. و از این طریق نه تنها می‌توانیم صرفه‌جویی قابل توجهی در تراز پرداخت  ها بوجود آوریم بلکه اگر با سیاست  های آگاهانه و حمایت از تولید به افزایش مازاد بر نیاز دست یابیم آن وقت صادرات دور از دسترس نیست و می توانیم درآمد ارزی بیشتری داشته باشیم.

در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران آمده است که بخش کشاورزی محور توسعه تلقی شده و اهداف این بخش را در راستای توسعه اقتصادی، در بسیج کلیه امکانات ملی و همه بخش های اقتصادی به منظور نیل به خودکفایی در تولید کالاهای اساسی کشاورزی، تقویت توان اقتصادی روستاها و احیای آن به عنوان منبع و جایگاه اصلی تولید بیان داشته است ( مهدودی ، 1377 ).حال با توجه به اهمیت روستا و کشاورزی، به ضرورت توسعه روستایی و اهمیت و نقش آن در توسعه ملی می  پردازیم.

میزان زیاد فقر را در کشورهای در حال توسعه نمی توان فقط با ذکر این که میزان درآمد سالانه در این کشورها خیلی پایین  تر از میزان درآمد در کشورهای توسعه یافته است، بیان کرد. بلکه باید حداقل دو عامل یا دو ویژگی دیگر از توسعه نیافتگی را در نظر گرفت. این دو ویژگی عبارتند از: ویژگی  های داخلی و خارجی. در باب ویژگی  های داخلی این کشورها باید به مساله توزیع درآمدها اشاره کرد. شکی نیست که نابربری در تمام کشورها وجود دارد، اما نابرابری در میان گروهای فقیر و ثروتمند در کشورهای توسعه نیافته به مراتب از نابربری در کشورهای ثروتمند بیشتر است.

عامل بیرونی که باید به خاطر داشت این است که در مقایسه با کشورهای پیشرفته، اکثر کشورهای در حال توسعه از رشد بطئی درآمد سرانه برخوردارند ( زیاری ، 1387).

نقش تولیدی روستا جهت حصول به امنیت غذایی، مساعدت به بخش صنعت و نیز نقش صادرات غیر نفتی روستا در تولید ناخالص کشور و ایجاد فرصت  های شغلی در ابعاد مکانی از جمله آثار مناطق روستایی در توسعه ملی کشور است. در سال های اخیر نیز توسعه صنعت گردشگری روستایی بویژه در کشورهای توسعه یافته، عامل اساسی در فرایند توسعه روستایی و تحقق اهداف توسعه ملی بوده است.

تبعات ناشي از خالي شدن روستاها از جمعيت و غيرفعال شدن روستاها، از قبيل اقتصادي (وابستگي کشور به ساير کشورها، عدم تحقق رشد اقتصادي، بيکاري و...)، فرهنگي (عدم استفاده از تحصيل کردگان روستا، از بين رفتن آداب ، سنن ملي و ..) اجتماعي (افزايش طلاق، کاهش نرخ ازدواج، کاهش اعتماد به نفس، افزايش حاشيه نشيني و ...)، زيست محيطي (تخريب و از بين رفتن منابع، افزايش مخاطرات طبيعي و ...) ميراثي و تاريخي (از بين رفتن سند تاريخي و ميراثي کشور به واسطه اينکه روستاها شکل دهنده شهرها بوده  اند) و امنيتي (تهديد مرزها، خالي شدن مرزها، افزايش درگيري مرزي و بروز مشکلاتي در داخل کشور. سرنوشت اغلب کشورهای جهان در هر دوره از تاریخ به سرنوشت روستاها بستگی داشته است. یکی از خصیصه های بارز روستا آن است که تامین کننده غذای بشر است و می تواند بدون تکیه به شهر، به حیات خود ادامه دهد. در حالیکه شهر بدون روستا و بهره گیری از منابع آن محکوم به نابودی است. جمله زیبای سقراط که می‌گوید: ((نظامی می تواند بر آتن حکومت کند که بتواند غذای مردم آن را تامین نماید)) موید مطالب فوق الذکر است. بر این اساس، در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران آمده است که بخش کشاورزی محور توسعه تلقی شده و اهداف این بخش را در راستای توسعه اقتصادی، در بسیج کلیه امکانات ملی و همه بخشهای اقتصادی به منظور نیل به خود کفایی در تولید کالاهای اساسی کشاورزی، تقویت توان اقتصادی روستاها و احیای آن به عنوان منبع و جایگاه اصلی تولید بیان داشته است ( آسایش، ۱۳۷۹، ۵۲) حال با توجه به اهمیت روستا و کشاورزی، به ضرورت توسعه روستایی و اهمیت و نقش آن در توسعه ملی می پردازیم.

میزان زیاد فقر را در کشورهای در حال توسعه نمی توان فقط با ذکر این که میزان درآمد سالانه در این کشورها خیلی پایین تر از میزان درآمد در کشورهای توسعه یافته است، بیان کرد. بلکه باید حداقل دو عامل یا دو ویژگی دیگر از توسعه نیافتگی را در نظر گرفت. این دو ویژگی عبارتند از: ویژگی های داخلی و خارجی. در باب ویژگی های داخلی این کشورها باید به مساله توزیع در آمدها اشاره کرد. شکی نیست که نابربری در تمام کشورها وجود دارد، اما نابرابری در میان گروهای فقیر و ثروتمند در کشورهای توسعه نیافته به مراتب از نابربری در کشورهای ثروتمند بیشتر است.

عامل بیرونی که باید به خاطر داشت این است که در مقایسه با کشورهای پیشرفته، اکثر کشورهای در حال توسعه از رشد بطئی درآمد سرانه برخوردارند.(ازکیا،۱۳۶۵، ۲۱)

نقش تولیدی روستا جهت حصول به امنیت غذایی، مساعدت به بخش صنعت و نیز نقش صادرات غیر نفتی روستا در تولید ناخالص کشور و ایجاد فرصت های شغلی در ابعاد مکانی از جمله آثار مناطق روستایی در توسعه ملی کشور است . در سال های اخیر نیز توسعه صنعت گردشگری روستایی بویژه در کشورهای توسعه یافته، عامل اساسی در فرایند توسعه روستایی و تحقق اهداف توسعه ملی بوده است. نقش توسعه روستایی در توسعه ملی را در ۴ بخش کلی زیر می توان بررسی کرد.


۱) بعد اقتصادی: (Economic dimension)

نواحی روستایی بویژه از طریق تولیدات کشاورزی و صنایع دستی نقش مهمی در اقتصاد ملی دارند. رشد بالای بخش کشاورزی در سالهای اخیر نشان دهنده وجود ظرفیت های بالقوه زیاد این بخش برای افزایش تولید و توسعه بیشتر است. این همه دستاوردهای بخش کشاورزی برای اقتصاد ملی در شرایطی است که سهم این بخش از کل منابع سرمایه گذاری شده دولت در ۳۰ سال گذشته همواره کمتر از ۶ درصد بوده است. در واقع بخش کشاورزی با حداقل سرمایه گذاری ریالی و ارزی، بالاترین نقش را در اقتصاد ملی داشته است. بنابراین، نقش مهم نواحی روستایی در اقتصاد ملی بویژه از طریق تولیدات کشاورزی ایجاب می کند که برای تدوام و افزایش این نقش، مخصوصا در زمینه امنیت غذایی پایدار، نواحی روستایی به عنوان عرصه مهم این فعالیت مورد توجه بیشتر قرار گیرد( رضوانی، ۱۳۸۳، ۶). 

۲) بعد اجتماعی (social dimension)

در بعد اجتماعی سکونت بیش از ۳۱ درصد جمعیت کشور در مناطق روستایی، همچنین وجود توانمندیهای فرهنگی، یادمان های تاریخی، ساختارهای اجتماعی متنوع و کارآمد، نوع و شیوه زندگی منحصر به فرد روستایی با خصلت‌هایی چون خودکفایی و توانمندی، قادرند ضمن ایجاد ثبات اجتماعی و فرهنگی و منطقه ای، در تحقق فرایند توسعه ملی کشور در بعد اجتماعی و فرهنگی مساعدت نمایند.

۳) بعد زیست محیطی : (Environmental Dimension)

قوانین کشاورزی و زیست محیطی تاثیر زیادی بر توسعه نواحی روستایی دارد( Deunert، ۲۰۰۶). بنابراین نقش زیست محیطی روستا در تحقق اهداف توسعه ملی با قابلیت های مناطق روستایی در جهت مقابله با بیابان‌زایی و خطرات ناشی از خشکسالی ها، مقابله با فرسایش و تخریب خاک، حفظ و نگهداری منابع طبیعی و نیز میکرو اقلیم ها، معنا می یابد.بدین ترتیب اگر توسعه را به معنای تعامل بهنجار نظام های اکولوژیکی، اقتصادی و اجتماعی بدانیم، در آنصورت روستاومناطق روستایی نقش اساسی در تحقق توسعه پایدار کشور ایفا می نمایند(طاهرخانی ، ۱۳۸۴، ۲۳۵). 

۴) بعد سیاسی و امنیتی: (Political Dimension)

ملاحظات امنیتی و سیاسی از دیگر نکاتی است که تاثیر و نقش توسعه روستایی را در توسعه ملی نمایان می سازد. به لحاظ امنیتی بهبود وضع زندگی روستاییان و نیز تثبیت جمعیت فضاها و نقاط روستایی بویژه در فضاهای خاص مانند سرحدات مرزی، حواشی دشت کویر، دشت لوت و مناطق شرقی و جنوب‌شرقی کشور نقش موثری در حفظ امنیت کشور خواهد داشت. توسعه نیافتگی مناطق مرزی، تاثیرات زیادی بر روند توسعه کشور می گذارد و چالشهای اساسی در برابر آن قرار می دهد. توسعه نیافتگی در مناطق مرزی کشور، امنیت این مناطق را تهدید می کندو ناامنی مناطق مرزی ناامنی را به داخل کشور منتقل می سازد که این امر به نوبه خود چالشهای بزرگی را در برابر توسعه ملی می گذارد( رضوانی، ۱۳۸۳، ۸).

فلذا توجه به روستاها و توسعه روستایی امری لازم و ضروری است. با توجه به این که برنامه‌ریزی، بهترین راه رسیدن به توسعه است فلذا برای رسیدن به توسعه ملی باید یک برنامه مدون و اصولی در تمامی زمینه ها چه در مناطق شهری وچه در مناطق روستایی داشته باشیم.برای کشوری مثل ایران با این جمعیت انبوه که امنیت غذایی برایش مهم است، روستا به عنوان کانون تولید مواد غذایی خیلی معنی دار است. علی رغم اینکه کشور ما یک کشور خشک محسوب می شود، ولی با صرفه جویی و بالا بردن راندمان مصرف آب در فرایند تولید محصولات نهایی، صنایع تبدیلی و تکمیلی مواد غذایی می تواند به راحتی این نوید را بدهد که ما در تامین امنیت غذایی موفق خواهیم شد.

 

با بررسي سوابق امر ملاحظه مي شود در روستاها صرفاً امور عمراني مورد توجه بوده است وليکن در حال حاضر توجه دولت بايد به رويکرد و توسعه روستايي معطوف گردد. لذا با تبيين جايگاه روستا در نظام برنامه ريزي کشور و همچنين اهميت دادن به اين حوزه گسترده، مهم و اثرگذار در اقتصاد و جلب حمايت  هاي قانوني، معنوي لازم، نسبت به فعال کردن جمعيت روستايي کشور در فعاليت  هاي اقتصادي و توليدي از طريق توانمندسازي عوامل انساني و افزايش بهره وري و راندمان در امور کشاورزي ودامداري وايجاد مشاغل جديد و متنوع و حرکت جهت زنجيره ارزشي توليد با رويکرد توجه به بازار فروش، زمينه بهبود معيشت زندگي روستاييان را فراهم نمايد و در نهايت با رفع تبعيضات موجود بين روستا و شهر، محيط روستا را محيطي شاداب، پويا و موثر در توسعه کشور مبدل نمايد.


منابع 

1-  آسایش، حسین، اقتصاد روستایی، پیام نور، چاپ دوم، مهر 1374، ص 201.

2- امیرانی، محمدهادی، استقرار صنعت در روستا در بهره¬وری بخش کشاورزی، ماهنامه جهاد، شماره مسلسل 216-271، سال 18 فروردین و اردیبهشت 1388، ص42.

3- اصول و ضوابط و توسعه روستایی ایران، کمیته دفتر فنی مرکزی جهادسازندگی، 1396، ص 7.

4- زياري ، کرامت اله ،" (١٣٨٧)، اصول و روش هاي برنامه ريزي منطقه اي،" انتشارات دانشگاه يزد. 

5- خزائی قورژدی، علی، صنایع روستایی، تحولات و توسعه، فصلنامه روستا و توسعه، مرکز تحقیقات و بررسی مسائل روستایی، وزارت جهادسازندگی، تابستان و پائیز 1396، ص106 و 107.

6- جهانگرد، اسفندیار، نقش صنایع روستایی در اقتصاد ایران، ماهنامه جهاد، شماره مسلسل 191-190، سال 16، مهر و آبان 1395، ص89.

7- سعیدی رضوانی، نوید، صنایع روستایی و اشتغال جوانان روستایی، جهاد، شماره مسلسل 75، سال 15، تیر1394، ص 22.

8- صاحبی، صادق، صنایع روستایی و نقش آن در توسعه کشور، جهاد، شماره مجله 175، تیر94، ص38.

9- قره نژاد، حسن، مقدمه¬ای بر جغرافیای صنعتی، اصفهان، هشت بهشت، دوم، 1385، ص22.

10- کلیاتی درباره صنایع روستایی ایران، سازمان صنایع دستی ایران، شهریور 1382، ص 10.

11- مافروخی، بایزید، صنایع روستایی ایران، بررسی وضعیت شرایط توسعه اقتصاد کشاورزی و توسعه، شماره مسلسل3، پائیز 92، صص 30 و 31.

12- مهدوی، مسعود، مقدمه¬ای بر جغرافیای روستایی ایران، ج1، سمت، اول بهار 77، ص205.

13. نظريان، اصغر،(١٣٨٦)، "جايگاه شهرهاي کوچک در سازماندهي فضايي و توسعه ملي، مطالعه موردي زنجان "، فصلنامه تحقيقات جغرافيايي، شماره ٤ 

14. نظريان، اصغر، (١٣٧٣)، " جغرافياي شهري ايران"، انتشارات پيام نور. 

15. هدايتي دزفولي ، احمدرضا ، سميه طهماسبي ،(١٣٩٢)، " اقتصاد شهري،"  در مقاله علمي پژوهشي . 

 
 

free webpage hit counter